شما اینجا هستید: خانه مطالب علميكم خوني يا آنمي

كم خوني يا آنمي

مقدمه

كم خوني يا آنمي طبق تعاريف علمي به محدوده وسيعي از مشكلات در تعداد و شكل و اندازه گلبولهاي قرمز خون اطلاق مي شود. در كل بيش از 40 نوع كم خوني شناخته شده است. كه تعدادي ارثي و ژنتيكي و تقريبا غير قابل درمان قطعي اند ولي اكثريت آنها با اقدامات دارويي و بيشتر با تغذيه قابل اصلاح هستند.

حال سوال اينجاست كم خوني چه عوارضي مي تواند داشته باشد؟ در كم خوني ها اشكال در تعداد، اندازه و يا شكل گلبولهاي قرمز خون است. گلبولهاي قرمز نقش اصلي در انتقال اكسيژن از ريه ها به سلولها و برگرداندن دي اكسيد كربن توليدي از سلولها به ريه ها  براي دفع به بيرون از بدن دارند و هر گونه اختلال در گلبولهاي قرمز( چه در تعداد ، چه در اندازه و چه در شكل و ساختمان انها) باعث  اختلال روند عمليات اكسيژن رساني به سلولها و دفع ماده زايد دي اكسيد كربن از سلولها مي شود و نرسيدن اكسيژن كافي به سلولها و عدم تخليه ماده زايد از سلولها باعث اختلال در روند عملكرد سلولهاي بدن مي شود و تقريبا" كليه بدن را تحت تاثير منفي خود قرار مي دهد.

عمده علايم و عوارض آنمي يا كم خوني صرف نظر از نوع و علت پاتوفيزيولوژيك آن بطور خلاصه به اين شرح مي باشد.

  1-بي حوصلگي، خواب آلودگي، ضعف بي توجهي به اطراف و...

2-طپش قلب و اضطراب و دلهره بدليل وجود رفلكس هاي جبراني بدن در پاسخ به كم خوني سلولها

3-عدم رطوبت مناسب پوست و رنگ پريدگي بدليل كاهش اكسيژن رساني به پوست و غدد پوست

4-كاهش قدرت و ميل جنسي و باروري در هر دو جنس

5-اختلال در هضم و جذب غذاها

6-دردهاي مزمن بدليل هيپوكسي بافت ها و تجمع دي اكسيد كربن در بافتها

7-كاهش قدرت دفاع سيستم ايمني بدن بدليل كم اكسيژني ساختارهاي مدافع و ايمني بدن

امروزه دست اندر كاران طب و درمان و علوم زيستي متفق القولند كه اكثر آنمي ها را ميتوان درمان كرد و حتي از بروز بسياري از آنها مي توان جلوگيري كرد و غذاها و رژيم هاي غذايي و مكملهاي غذايي در اين زمينه نقش بسيار اساسي دارند.

كم خونيهاي تغذيه اي:

  كم خونيهاي ناشي از ناكافي بودن دريافتي آهن، پروتئين، ويتامينهاي B12 ، اسيد فوليك، پيريدوكسين و اسيد آسكوربيك، مس و ساير فلزات سنگين، كم خونيهاي تغذيه اي ناميده مي شوند. شايعترين كم خونيهاي تغذيه اي در امريكا كم خونيهاي ناشي از كمبود آهن يا اسيد فوليك است و در كشور ما هم اين نوع كم خوني اكثرا" در جوامع شهري و حاشيه شهرها خيلي شايع است.

 

 

كم خوني فقر آهن:  از نوع ميكروسيتيك و هيپو كروميك است و علل مختلفي مي تواند منجر به كم خوني فقر آهن شوند از جمله :

1-     دريافت نا كافي آهن    

2-     جذب ناكافي ناشي از اسهال، آكلريدي، بيماري روده اي، گاستريت آتروفيك، جراحي كلي يا جزئي معده يا تداخل دارو( آنتي اسيدها، كليسترامين، سايميتيدين، پانكراتين، رانيتيدين و تتراسايكلين) .

3-     افزايش نياز به آهن جهت رشد و افزايش حجم خون در جريان نوزادي، نوجواني، حاملگي و شير دهي

4-     افزايش ميزان دفع در اثر خونريزي هاي زياد در بانوان جوان، هموراژي از زخم ها، خونريزي از هموروئيد ها، واريس هاي مري، كوليت السراتيو، كرم انگلي يا بيماريهاي بدخيم

علايم كم خوني فقر اهن:

كاهش توان كار و ورزش، تغييرات رفتاري نظير خستگي، بي اشتهايي، ويار مخصوصا" يخ خوري، اختلال رشد، اختلال اپي تليال و كاهش اسيديته معدي، رنگ پريدگي پوست و زرد و كم رنگ شدن چشمها، نازكي و صاف شدن سطح ناخنها و صافي و قرمزي زبان و ديس فاژي و گاستريت و تغييرات قلبي، تنفسي كه منجر به نارسايي قلبي مي گردد همه از يافته هاي باليني مهم كم خوني فقر آهن مي باشد.

درمان پزشكي كم خوني فقر آهن:

تشخيص قطعي كم خوني فقر آهن نيازمند بيش از يك روش ترجيحا" شامل سه روش مقدار فريتين سرم يا پلاسما، مقدار آهن سرم يا پلاسما حساسترين پارامتر منفي آهن است زيرا صرفا" در كمبود واقعي آهن كاهش مي يابد.درمان بايستي اساسا" بر بيماري يا وضعيتي كه منجر به كم خوني شده است متمركز گردد. تجديد ذخائر آهن و نه صرفا" مرتفع شدن كم خوني بايد هدف مراقبت باشد. درمان اصلي كم خوني فقر آهن تجويز خوراكي آهن به شكل فروس است. با دزاژ 30 ميلي گرم، جذب آهن فروس سه برابر بيشتر از همان مقدار با آهن فريك است. رايج ترين نوع مكملياري استفاده از سولفات آهن است .

آهن زماني بهتر جذب مي شود كه معده خالي باشد ولي در معده خالي ايجاد تحريك معدي مي كند و تهوع و ناراحتي اپي گاستر و احساس كشيدگي در ناحيه شكم و اسهال و يبوست را ايجاد مي كند. بنابراين اغلب افراد آهن را همراه وعده هاي غذايي مصرف مي كنند كه اين كار قابليت جذب آهن را به شدت(50 درصد) كاهش مي دهد. آهن اغلب به مدت 3 ماه توصيه مي گردد و در صورت مصرف به همراه غذا اين مدت بايستي به 4-5 ماه افزايش يابد.

بسته به شدت كم خوني و تحمل بيمار، دزاژ روزانه مكملياري آهن بايستي 50-200 ميلي گرم در روز براي بزرگسالان و 6 ميلي گرم به ازاي كيلوگرم وزن بدن براي كودكان باشد. اسيد آسكوربيك به مقدار زيادي مي تواند هم جذب آهن و هم تحريك معدي را افزايش دهد زيرا آهن را در حالت احياء نگه مي دارد. در نتيجه بهتر است مثلا آبميوه تازه را همراه مكمل آهن ميل كنيد.

بهبودي خلق و خوي و افزايش اشتها، ممكن است حتي زودتر از 2-3 روز پس از شروع مكملياري ديده شود و ميزان هموگلوبين در روز چهارم درمان شروع به افزايش كند. حتي در صورت رسيدن هموگلوبين به ميزان طبيعي، آهن درماني بايد به منظور اشباع ذخاير به مدت چندين ماه ادامه يابد. در صورت عدم اصلاح كم خوني با مكملياري آهن ، تجويز وريدي آهن به شكل دكستران آهن ضروري مي باشد.

مراقبت تغذيه اي براي كم خوني فقر آهن:

منابع غذايي غني از آهن عبارتند از جگر، كليه، گوشت گاو ، زرده تخم مرغ، ميوه هاي خشك، نخود، حبوبات خشك، آجيل، سبزيهاي با برگ سبز، ملاس، نان و علات كامل كه به ترتيب آهن بيشتري دارند.

تخمين زده مي شود كه جذب روزانه 1.8 ميلي گرم آهن براي تامين احتياجات 80-90% بزرگسالان و جوانان مرد و زن كافي باشد. ميزان جذب آهن بستگي به وضعيت آهن فرد دارد كه در ميزان ذخاير آهن منعكس شده و در فريتين مشخص مي شود. با كاهش ذخاير آهن، ميزان جذب افزايش مي يابد.افرادي كه كم خوني فقر آهن دارند در حدود 20-30% آهن رژيمي را جذب مي كنند در حاليكه افرادي كه كم خوني ندارند، فقط 5-10% آهن رژيمي را جذب مي كنند.

شكل آهن رژيم نيز جذب را تحت تاثير قرار مي دهد.آهن هم در گوشت، ماهي و ماكيان بهتر از آهن غير هم جذب مي گردد( حدود 15% قابل جذب). ميزان جذب آهن غير هم بسته به وجود عوامل افزايش دهنده جذب خصوصا" اسيد آسكوربيك ( ويتامين C) از 3-8% متغير است. اسيد آسكوربيك احياء كننده قوي است و همچنين با اتصال به آهن تشكيل كمپلكس سهل الجذب كرده و ميزان جذب آهن را افزايش مي دهد.

اسيد امينه هاي ويژه مثل سيستئين و پلي پپتيدهاي آزاد شده از هضم گوشتها در قسمت فوقاني روده باريك با آهن غير هم ممزوج شده و آن را به شكل كمپلكس هاي محلول قابل جذب در مي آورد. ماده مسئول افزايش جذب آهن پروتئينهاي حيواني، عامل گوشت نام دارد. محتواي آهن شير انسان بسيار پايين است ولي بعلت وجود لاكتوفرين در شير انسان زيست دسترسي بالايي دارد و سبب افزايش جذب آهن مي شود.

 

 

جذب آهن به درجات مختلفي توسط تعدادي از عوامل شلاته كننده مهار مي شود از جمله اين عوامل مي توان كربناتها، اگزالاتها، فسفاتها،  فيتيتها را نام برد.

 

فاكتورهايي در فيبر سبزيها مي توانند آهن غير هم را مهار كنند در صورتي مصرف چاي و قهوه به همراه غذا جذب آهن در اثر تشكيل تركيبات غير محلول آهن كه با تاننها، 50% كاهش مي يابد. آهن موجود در زرده تخم مرغ به دليل حضور فسفات جذب ضعيفي دارد.

 

به طور خلاصه جهت به حداكثر رساندن جذب آهن و پيشگيري از كم خوني فقر آهن بايد:

   1 -دريافت رژيمي آهن را افزايش داد.         

   2-منبعي از ويتامين C در هر وعده غذايي مصرف كرد.

3-در هر وعده غذايي حتي المقدور از گوشت و ماهي و ماكيان مصرف كرد.

4 -از نوشيدن مقادير زيادي قهوه و حتي چاي پر رنگ به همراه غذاها اجتناب كرد.

برخي ديگر از انواع كم خونيهاي تغذيه اي و راههاي درماني:

1-كم خوني مگالوبلاستيك:

 اغلب در اثر كمبود ويتامين B12 يا اسيد فوليك بوجود مي ايد كه هر دو براي سنتز نوكلئو پروتئينها ضروري هستند. اما كمبود اسيد فوليك زودتر ظاهر مي شود.

ذخاير فولات بدن در رژيم هاي كم فولات در طول 2-4 ماه تخليه مي گردد ولي ذخاير B12 با رژيم كم ويتامين B12 بعد چندين سال تخليه مي گردد. در افراد با كمبود ويتامين B12 مكملياري اسيدفوليك ممكن است كمبود B12 را پنهان سازد ولي كمبود درمان نشده ويتامين B12 كه منجر به آسيب غير قابل برگشت عصبي رواني مي شود فقط با مكملياري ويتامينB12 قابل پيشگيري است. بعد مكملياري، به بيمار بايد آموزش دهيم كه هر روز حداقل يك واحد ميوه يا سزي خام يا يك ليوان آب ميوه بنوشد.RDA فولات براي بزرگسالان 400 ميكروگرم در روز است و يك ليوان آب پرتقال در حدود 135 ميكروگرم اسيد فوليك دارد.

2-كم خوني ناشي از كمبود مس: مس و ساير فلزات سنگين براي تشكيل مناسب هموگلوبين ضروري هستند. مقادير مس مورد نياز براي سنتز طبيعي هموگلوبين آنقدر اندك است كه توسط رژيمي كافي تامين مي گردد.

3-كم خوني پاسخ دهنده به ويتامين E: آنمي هموليتيك كه نقصاني در غشاي گلبولهاي قرمز ايجاد و منجر به ليز سلولي مي شود و ويتامين E براي محافظت غشا به عنوان آنتي اكسيدان تجويز مي گردد.

4-كم خوني سيدرو بلاستيك: در اين نوع كم خوني ميزان آهن سرم و بافتها بالا بوده و به دزاژ دارويي پيريدوكسين پاسخ مي دهد لذا به آن كم خوني پاسخ دهنده به ويتامين B6 مي گويند. در اين كم خوني عوارض پوستي و عصبي كمبود B6 مشاهده نمي شود.

 

 

تهيه كنندگان:

مهندس فائضه مهان فر (كارشناس تغذيه و رژيم درماني)

عباس ديندوست (كارشناس بيمارستان)

 

منابع:

اصول تغذيه كراوس

كتاب Modern Nutrition

 

Last modified on شنبه, 08 خرداد 1395 10:49
Rate this item
(1 Vote)